Tedarik Yoğunlaşma Endeksi

Önce sezgi: bir ilçedeki fırınlar

Bir ilçede beş fırın olduğunu düşünün. Yıl boyunca satılan ekmeğin %40'ı birinci fırından, %25'i ikinciden, %20'si üçüncüden, %10'u dördüncüden, %5'i beşinciden alınmış olsun. "Bu ilçede ekmek işi kaç elde toplanmış?" sorusunun üç standart cevabı vardır — bu sayfadaki üç ölçüt tam olarak bunlardır.

Adlar nereden geliyor?

CR, İngilizce Concentration Ratio — "yoğunlaşma oranı" — ifadesinin baş harfleridir. Yanındaki rakam kaç firmanın toplandığını söyler: CR1 en büyük bir firmanın payı, CR4 en büyük dört firmanın paylarının toplamıdır. Arkasında başka bir işlem yoktur; firmaları paylarına göre sıralar ve baştan itibaren toplarsınız.

HHI, Herfindahl-Hirschman Endeksi'nin kısaltmasıdır ve iki iktisatçının adını taşır: Albert O. Hirschman ile Orris C. Herfindahl aynı ölçütü birbirinden bağımsız olarak önerdiği için ikisinin adı birlikte anılır.

Neden kare alınıyor, neden 0–10.000?

Kare almanın nedeni: payların toplamı her zaman 100'dür, dolayısıyla düz toplam hiçbir şey söylemez. Kare almak büyük payları orantısız büyütür: tek başına %50 pay alan bir firma 2.500 puan getirirken, %5'lik on firmanın tamamı yalnızca 250 puan getirir. Böylece endeks, "iş birkaç büyük oyuncuda mı toplanmış, yoksa çok sayıda küçüğe mi dağılmış" sorusunu tek bir sayıya indirir. CR4 bunu yapamaz: en büyük dördün toplamı %95 ise, bu dördünün 40-25-20-10 mu yoksa 24-24-24-23 mü olduğu görünmez — HHI bu iki durumu ayırır (2.750'ye karşı 2.282).

0–10.000 ölçeğinin nedeni: paylar yüzde olarak yazılır. Tek bir firma her şeyi alırsa payı 100'dür, karesi 10.000 — üst sınır budur. Öteki uçta çok sayıda firma işi eşit paylaşırsa endeks 0'a yaklaşır. (Paylar kesirle — 0,40 gibi — yazılırsa aynı endeks 0 ile 1 arasında çıkar; buradaki ölçek onun 10.000 katıdır.)

Eşikler nereden geliyor?

Yaygın eşikler: 1.500 altı dağınık, 1.500–2.500 orta düzeyde yoğun, 2.500 üstü yüksek yoğunluklu. Bu sınırlar ABD rekabet otoritelerinin (Adalet Bakanlığı ve Federal Ticaret Komisyonu) birleşme incelemelerinde kullandığı yatay birleşme kılavuzlarından gelir; bugünkü değerlerini 2010 revizyonunda almıştır (önceki kılavuzda 1.000 ve 1.800 idi). Fırın örneğinde HHI 2.750 çıkmıştı — "yüksek yoğunluklu". Aynı ilçede 20 fırın işi eşit paylaşsaydı her birinin payı %5 olurdu ve HHI 20 × 25 = 500 çıkardı — "dağınık". Türkiye'de kamu alımları için resmî bir eşik yoktur; bu sınırlar burada yalnızca tarif amacıyla, "az mı çok mu" sorusuna ortak bir dil vermek için ödünç alınmıştır. Bir pazarın "yoğun" çıkması, orada bir sorun olduğu anlamına gelmez.

Bu sayfada nasıl hesaplanıyor?

Fırın örneğindeki "ilçe"nin yerini burada bir (il, yıl) ya da (sektör, yıl) birleşimi alır; "ekmek satışı"nın yerini o pazarda imzalanan kamu sözleşmelerinin bedeli. Her firmanın payı, kazandığı sözleşme bedelinin pazarın toplam bedeline oranıdır.

Seri neden 2025'te bitiyor? EKAP, bir ihalenin sonucunu ilan tarihinden haftalar, kimi zaman aylar sonra yayımlar. Bu yüzden en yakın yıllar her zaman eksik görünür; o yılların sayıları biz yeniden derledikçe yükselmeye devam eder. 2026 ayrıca henüz tamamlanmamış bir takvim yılıdır. Bu nedenle yayımlanan seri, değerleri oturmuş olan 2019–2025 penceresiyle sınırlıdır. 2026''yı yukarıdaki Dönem seçicisinden görebilirsiniz — kutular ve tablolar seçilen yılı gösterir, ancak bu yıl seriye alınmaz ve önceki yıllarla kıyaslanmaz.

Sınırlar

"Pazar" iktisadi anlamda pazar değildir. Bir ilin tüm kamu alımı tek bir havuz sayılır; oysa inşaat ile ilaç alımı birbirinin ikamesi değildir. Bu nedenle il düzeyindeki HHI, rekabet hukuku anlamında bir pazar tanımı ya da hâkim durum tespiti değildir; kamu harcamasının tedarikçi tabanına ne kadar dağıldığını tarif eder.
Tek büyük iş etkisi. Az sözleşmeli illerde tek bir büyük yatırım CR1'i ve HHI'yı tek başına yukarı çeker. Tablolar bu yüzden asgari sözleşme sayısı eşiğiyle sınırlanmıştır.
Firma kimliği: firmalar normalleştirilmiş unvana göre tekilleştirilir; aynı grubun farklı tüzel kişilikleri ayrı firma sayılır, dolayısıyla gerçek grup yoğunlaşması buradaki değerden yüksek olabilir.
Mega sözleşme etkisi: ülke geneli seri, tek bir büyük altyapı ihalesine karşı çok duyarlıdır; yıllar arası dalgalanma tedarikçi tabanındaki değişimden değil, o yıl ihale edilen mega projelerden kaynaklanabilir. Yıllar arası fark yorumlanırken bu göz önünde tutulmalıdır.
Bedel guard: 0 ile 100 mr ₺ arasındaki sözleşme bedelleri hesaba katılır. Bu yalnızca bir akıl sağlığı tavanıdır ve hâlihazırda hiçbir kaydı elemez; daha dar bir tavan yoğunlaşmayı sistematik olarak düşük gösterir, çünkü elenen ilk kayıtlar en büyük tedarikçilerin en büyük işleridir.
Firma adı yayımlanmaz. Bu sayfa yalnızca il ve sektör düzeyinde toplulaştırılmış değerler içerir; hangi firmanın hangi payı aldığı bu endekste yer almaz.

İlgili: Rekabet Endeksi · Yerelleşme Endeksi · Yöntem · Sektörler