Doğrudan temin, kamu alımlarının eşik-altı, tekliften bağımsız yolu — ilan panolarında görünmediği için çoğu zaman gözden kaçan bir "sessiz kanal". Arşivimizdeki 3.109.388 doğrudan temin ilanı 44.417 ayrı idareye dağılıyor. Peki bu kanalı en çok kim kullanıyor? DT ilanlarının %20,0'ı tek başına sağlık kurumlarından geliyor. Ama asıl ayırt edici soru şu: bir kurum türü doğrudan temine, rekabete açık ihaleye kıyasla daha mı meyilli? Bu yazı iki evreni ayrı ayrı ölçüp yan yana koyuyor.
Bu yazının merkezindeki karşılaştırmayı yapabilmek için önce bir kuralı netleştirelim. Doğrudan temin (4734 sayılı Kanun md. 22) ile rekabete açık ihale (4734 ihale usulleri) iki ayrı evrendir. Farklı hukuki niteliğe, farklı sürece ve farklı ölçeğe sahiptirler; ilan sayıları toplanamaz. Bu yazı boyunca her sayı yalnızca kendi evreninin içinde bir pay olarak okunur — iki evrenin toplamı hiçbir yerde alınmaz.
Aşağıdaki karşılaştırmada her kurum türü için iki bağımsız pay hesaplıyoruz: türün doğrudan temin evreni içindeki payı ve ihale evreni içindeki payı. İki pay ayrı paydalardan gelir; bir türün DT payının ihale payından yüksek olması, o türün doğrudan temine göreli olarak daha çok başvurduğu anlamına gelir — mutlak bir hacim iddiası değil, bir kompozisyon farkıdır.
Tablo iki uç gösteriyor. Bir uçta yargı (DT payı %10,4 · ihale payı %1,8) ve sağlık (%20,0 · %10,4): bu türler doğrudan temin evreninde, ihale evrenindeki ağırlıklarının çok üzerinde yer tutuyor — yani ihtiyaçlarının görece büyük bölümünü doğrudan temin kanalından karşılıyorlar. Diğer uçta KİT'ler: doğrudan teminin yalnızca %5,0'ını oluştururken ihalelerin %15,8'ini oluşturuyorlar (−10,8 puan) — ağırlıkları belirgin biçimde ihale tarafında. Belediyeler, il özel idareleri ve büyükşehir belediyeleri de ihaleye görece daha meyilli.
Bu ayrışmanın yapısal bir okuması var. Yargı ve sağlık kurumlarının ihtiyaçları tipik olarak küçük, acil ve tekrarlayan niteliktedir; adliyelerin kırtasiye, bakım ve küçük hizmet alımları ya da hastanelerin gündelik sarf ihtiyacı, eşik-altı kalarak doğrudan temine yönelir. KİT'ler ve yerel yönetimler ise ölçekli yatırım ve altyapı işleri nedeniyle rekabete açık ihaleyi daha ağırlıklı kullanır. Bu bir tercih ya da kusur değil, ihtiyaç yapısının izidir.
Kalem dağılımı, "kim kullanıyor" tablosuyla tutarlı. İlk üç sırada inşaat/yapım (%12,3), gıda (%11,5) ve taşıt/yedek parça (%10,6) var — bina bakım-onarımı, mutfak/yemekhane tedariki ve araç bakımı gibi neredeyse her kurumda tekrarlayan gündelik ihtiyaçlar. Hemen ardından gelen sağlık-medikal (%8,6) ve tıbbi cihaz (%6,4) kalemleri, sağlık kurumlarının doğrudan temindeki yüksek payıyla birebir örtüşüyor. Bu kalemler, tekil tutarı düşük ama sık tekrarlanan ihtiyaçların tipik alanlarıdır.
Aşağıdaki maddeler, gözlenen kompozisyon farkının olası okumalarıdır — nedensellik iddiası değil:
Gelmediği anlam: Bir kurum türünün doğrudan temine daha meyilli olması, tek başına usulsüzlük ya da hatalı uygulama anlamına gelmez. Doğrudan temin 4734 sayılı Kanun'un md. 22'si kapsamında; eşik-altı ve özel hallerde tekliften bağımsız, meşru bir alım yöntemidir. Sağlık ve yargı kurumlarının bu kanalı yoğun kullanması, küçük/acil/tekrarlayan ihtiyaç yapısının yapısal bir sonucudur — bir tercih kusuru değil. Bu yazı hiçbir idare veya firma hakkında hüküm içermez; tür adları nötr sınıflandırmalardır.
Geldiği anlam: Kurum türü ile doğrudan temine yönelme arasında ölçülebilir bir kompozisyon farkı vardır. Doğrudan temin, ihaleye göre daha az rekabet ve daha az görünürlük taşıdığı için, belirli bir türde ya da kalemde olağandışı bir yoğunlaşma denetimin izlemesi gereken bir sinyaldir. Bu, bir hüküm değil, bir başlangıç noktasıdır. İki evreni ayrı ayrı okumak — toplamadan — hangi kanalın nerede ağır bastığını görünür kılar.
Doğrudan temin sayıları, EKAP kamuya açık kayıtlarından türetilen doğrudan temin arşivinden (idare türü dolu, "bilinmiyor" hariç) gelir. Kurum türü, ilanı açan idarenin kaydındaki sınıflandırmadan türetilir; sınıflandırma fold-tabanlı otomatik bir eşlemedir ve kusursuz değildir. Kategori kırılımı kalem/konu sınıflandırmasıyla oluşturulur.
İki evren uyarısı: Doğrudan temin (4734 md. 22) ile rekabete açık ihale (4734 ihale usulleri) ayrı evrenlerdir; ilan sayıları ya da tutarları toplanamaz. Karşılaştırma tablosundaki DT payı ve ihale payı, her biri kendi evreninin toplamına bölünerek ayrı hesaplanmıştır; "fark (puan)" iki bağımsız payın basit farkıdır ve iki evrenin birleşik bir oranı değildir.
Tutar ve harcama yok: Bu yazı yalnızca ilan adedi (frekans) ile çalışır. Doğrudan temin tarafında bedel/kazanan verisi eksik ve sınırlı erişimlidir; bu nedenle hiçbir harcama ya da TL iddiası yapılmamıştır.
Zaman sınırı: Doğrudan temin arşivi 2022'de başlar ve geçmiş yılların kapsamı eşit değildir. Bu nedenle bu yazıda yıl trendi ya da "büyüyor" iddiası verilmez; yalnızca kesitsel (kurum türü ve kategori) dağılım ve paylar sunulur.
Bu bir İhaleGlobal Araştırma Enstitüsü yayınıdır · Kaynak: kamuya açık EKAP kayıtları.