Bir önceki yazıda doğrudan temini kim kullandığına baktık. Bu yazı bir adım öteye geçiyor: kamu doğrudan temin yaparken bunun ne kadarını kamuoyuna duyuruyor? Arşivimizde ilan şeklinin kaydedildiği 1.996.603 doğrudan temin kaydında net bir cevap var — %76,0'ı hiçbir kamuoyu duyurusu yapılmadan ("İlansız") gerçekleşiyor; yalnızca %24,0'ı bir "Doğrudan Temin İlanı" ile duyuruluyor. Yani her dört doğrudan teminin yaklaşık üçü, ilan panolarında hiç görünmüyor. Bu bir usulsüzlük değil — eşik-altı alımda ilan zorunluluğu yoktur — ama görünürlük açısından ölçülebilir bir olgudur. Ve bu görünürlük kurum türüne göre keskin biçimde değişiyor.
Bu yazının doğru okunması için tek bir ayrımı netleştirmek gerekir. Bir doğrudan teminin "İlansız" olması, o alımın gizli, kaçak ya da usulsüz olduğu anlamına gelmez. Doğrudan temin, 4734 sayılı Kanun'un 22. maddesi kapsamında; belirli eşik değerlerinin altında ya da özel hallerde (acil ihtiyaç, tek kaynak, süreklilik vb.) kamuoyuna önceden ilan verme zorunluluğu olmadan yapılabilen meşru bir alım yöntemidir. Kanun, küçük ve tekrarlayan alımlarda ilan sürecinin maliyetini gereksiz gördüğü için bu muafiyeti bilerek tanımıştır.
Dolayısıyla buradaki "ilanlı / ilansız" ayrımı bir hukuk değerlendirmesi değil, bir görünürlük ölçümüdür: alım hangi oranda kamuoyunun önceden görebileceği bir duyuruyla, hangi oranda duyuru olmadan yapılıyor? İlansız pay yükseldikçe, o alanda kamunun tedarik faaliyeti dışarıdan gözlemlenmesi daha zor bir hâl alır. Bu, kendi başına bir sorun işareti değildir; ama şeffaflık ve denetlenebilirlik tartışmasının çıplak bir ölçüsüdür.
Verinin kendisi bu ayrımı doğrular: "İlansız" kayıtlarda önceden bir ilan/duyuru tarihi yoktur (bu alan %0 doludur), buna karşılık sonuç kaydı %100 mevcuttur. Yani bu alımlar kamuya bir çağrı yapılmadan doğrudan bir tedarikçiyle sonuçlandırılıp sonucu sonradan EKAP'a işlenir — gizli değil, ön-duyurusuz. "Doğrudan Temin İlanı" kayıtlarında ise ilan tarihi ve duyuru %100 doludur; bunlar önceden görünür yapılmıştır. Ölçtüğümüz şey tam olarak budur: alım sonrasında değil, öncesinde kamuya görünürlük.
Tabloda görünürlük açısından iki uç var. Bir uçta il özel idareleri (%97,4), bakanlık taşra teşkilatları (%94,8) ve belediyeler (%94,6): bu türlerde doğrudan teminlerin neredeyse tamamı kamuoyu duyurusu olmadan yapılıyor. Diğer uçta sağlık kurumları tek başına dikkat çekiyor — doğrudan teminlerinin yalnızca %38,2'si ilansız; yani sağlıkta alımların çoğunluğu (%61,8'i) bir doğrudan temin ilanıyla duyuruluyor. Bu, tablodaki en görünür türdür ve genel ortalamanın (%76,0 ilansız) tam ters yönünde bir örüntü sergiler.
Sağlığın ardından yargı (%68,8), güvenlik (%71,0) ve su-kanal idareleri (%71,2) da ortalamadan daha görünür durumda. Bir kurum türünün önceki yazıda doğrudan temine "meyilli" çıkması ile burada onu "görünür" yapması ayrı şeylerdir: sağlık her iki tabloda da öne çıkıyor — hem doğrudan temini yoğun kullanıyor hem de kullandığını görece çok duyuruyor.
Kalem bazında da benzer bir yelpaze var. En düşük görünürlük — yani en yüksek ilansız pay — turizm-organizasyon (%95,8), hazır yemek (%91,1) ve ormancılık-peyzaj (%91,2) gibi çoğu zaman küçük ve tekrarlayan hizmet alımlarında. Bunun tam karşısında tıbbi cihaz - laboratuvar (%48,8) ve sağlık - medikal - ilaç (%53,3) kalemleri duruyor: bu iki kalemde alımların yaklaşık yarısı bir doğrudan temin ilanıyla duyuruluyor. Kalem tablosu, kurum tablosuyla birebir tutarlı — sağlık kurumlarının görünürlüğü yüksek, ve onların yoğunlaştığı medikal kalemler de tablonun en görünür ucunda.
Aradaki geniş kütle — inşaat-yapım (%83,1), gıda-tarım (%82,0), taşıt-yedek parça (%84,4), matbaa-kırtasiye (%79,5) — genel ortalamaya yakın seyrediyor. Bunlar neredeyse her kurumda tekrarlayan, tekil tutarı düşük gündelik ihtiyaçlar; eşik-altı kalıp ilansız yapılmaları beklenen bir durumdur.
Aşağıdaki maddeler, gözlenen görünürlük farkının olası okumalarıdır — nedensellik iddiası değil:
Gelmediği anlam: Yüksek ilansız pay, tek başına usulsüzlük, gizlilik ya da hatalı uygulama anlamına gelmez. İlansız doğrudan temin, 4734 sayılı Kanun'un 22. maddesi kapsamında meşru bir yöntemdir; eşik-altı ve özel hallerde kamuoyuna önceden ilan verme zorunluluğu yoktur. Bu yazı hiçbir idare veya firma hakkında hüküm içermez; tür ve kategori adları nötr sınıflandırmalardır.
Geldiği anlam: Kamu doğrudan teminlerinin büyük bölümü — ilan şekli kaydedilen kısımda yaklaşık dörtte üçü — kamuoyuna önceden duyurulmadan yapılıyor. Görünürlük, kurum türüne (%38,2–%97,4) ve kaleme (%48,8–%95,8) göre keskin biçimde değişiyor. Bu, kamu alımlarının ne kadarının dışarıdan izlenebilir olduğunu gösteren ölçülebilir bir olgudur. Görünürlüğün düşük olduğu alanlar, denetimin izlemeyi tercih edebileceği yerlerdir — bir suçlama değil, bir yön işareti.
Kapsam uyarısı: Bu ölçüm, ilan şeklinin (ilan_sekli) kaydedildiği kayıtlarla sınırlıdır. Arşivdeki 3.131.694 doğrudan temin kaydının yalnızca 1.996.603'ünde (~%64) bu alan doludur; kalan kayıtlarda ilan şekli bilinmediği için hesaba katılmamıştır. Bulgular bu alt-küme için geçerlidir ve doğrudan teminin tamamını kesin olarak temsil etmeyebilir. Kayıt eksikliği türlere ve dönemlere göre dengesiz dağılıyorsa, genel oran bir miktar kayabilir.
İki evren uyarısı: Bu yazı yalnızca doğrudan temin evreni (4734 md. 22) içinde çalışır. Rekabete açık ihaleler ayrı bir evrendir; bu yazıda ihale sayılarıyla hiçbir toplama ya da karşılaştırma yapılmamıştır.
Yalnızca adet: Bütün oranlar ilan adedi (frekans) üzerinden hesaplanır. Doğrudan temin tarafında bedel/harcama verisi eksik ve sınırlı erişimlidir; bu nedenle hiçbir tutar ya da TL iddiası yapılmamıştır. "Görünürlük", alımın kamuoyu duyurusuyla yapılıp yapılmadığını ifade eder — bir para büyüklüğü değil.
Sınıflandırma: Kurum türü, ilanı açan idarenin kaydındaki sınıflandırmadan türetilir; bu fold-tabanlı otomatik bir eşlemedir ve kusursuz değildir. "Bilinmiyor" türü ve 5.000 kaydın altındaki türler tablo dışında bırakılmıştır. Kategori kırılımı kalem/konu sınıflandırmasıyla oluşturulur ve 10.000 kaydın altındaki kalemler gösterilmez.
Zaman sınırı: Doğrudan temin arşivi 2022'de başlar ve geçmiş yılların kapsamı eşit değildir. Bu nedenle bu yazıda yıl trendi ya da "artıyor/azalıyor" iddiası verilmez; yalnızca kesitsel (kurum türü ve kategori) görünürlük payları sunulur.
Bu bir İhaleGlobal Araştırma Enstitüsü yayınıdır · Kaynak: kamuya açık EKAP kayıtları.