Bir ihaleye kaç firma girdiğini biliyoruz. Peki bu firmaların verdiği fiyatlar birbirine ne kadar yakın? Aynı işe gelen en yüksek ve en düşük teklifin oranına "teklif makası" diyelim. Veri net bir örüntü gösteriyor: ihaleye ne kadar çok firma girerse makas o kadar açılıyor. İki teklifli ihalelerde en yüksek teklif en düşüğün ancak %4 üstünde (medyan makas 1,04); altı ve üzeri teklifli ihalelerde ise %38 üstüne çıkıyor (1,38). Yani rakip çoğaldıkça teklifler tek bir noktaya değil, daha geniş bir fiyat aralığına yayılıyor.
Örüntü tek yönlü ve güçlü. İki teklifli ihalelerde en yüksek ve en düşük teklif çoğunlukla birbirine çok yakın: medyan makas 1,04, yani en yüksek teklif en düşüğün yalnızca %4 üstünde ve makasın en az iki kata çıktığı ihale oranı sadece %1,6. Rakip sayısı arttıkça bu tablo değişiyor. Altı ve üzeri teklifli ihalelerde medyan makas 1,38'e, en az iki katlık makasların payı %13,0'e yükseliyor; on ve üzeri teklifte medyan makas 1,44'e ulaşıyor. Kısaca: masaya ne kadar çok firma oturursa, gelen fiyatlar o kadar geniş bir aralığa yayılıyor.
Akla gelen ilk soru şu: belki de çok teklifli ihaleler aynı zamanda büyük ihalelerdir ve makası açan aslında büyüklüktür. Veri bunu desteklemiyor. Aynı örüntü, ihaleleri bedel dilimine ayırdığımızda her dilimin içinde ayrı ayrı tekrar ediyor: küçük, orta ve büyük ihalelerin hepsinde rakip sayısı arttıkça makas açılıyor. Dahası, aynı rekabet düzeyinde büyük ihalelerin makası küçüklere göre biraz daha dar kalıyor. Yani makası açan şey ihale büyüklüğü değil, masadaki firma sayısı.
Satırları soldan sağa okuyunca her bedel diliminde makasın açıldığını, sütunları yukarıdan aşağı okuyunca aynı rekabet düzeyinde büyük ihalelerde makasın hafifçe daraldığını görüyoruz. İlişki, büyüklükten arındırıldığında da ayakta kalıyor.
En önemlisi — gelmediği anlam: Az rakipli bir ihalede tekliflerin birbirine yakın olması, tek başına bir anlaşma, danışıklı dövüş ya da hile göstergesi değildir ve öyle okunmamalıdır. Bu veri, "firmalar aralarında anlaştı da fiyatları yaklaştı" ile "pazar dar olduğu için maliyetler ve dolayısıyla fiyatlar zaten yakındı" ayrımını yapamaz; ikisi de aynı tabloyu üretir. Yakın teklif, tek başına usulsüzlük kanıtı değildir. Bu yazı hiçbir ihale, idare ya da firma hakkında hüküm içermez; iki teklifin yakınlığı yalnızca ihtiyatla kaydedilen bir gözlemdir.
Geldiği anlam: Rekabet düzeyi ile teklif dağılımı arasında güçlü ve tutarlı bir ilişki vardır: ihaleye giren firma sayısı arttıkça teklifler daha geniş bir fiyat aralığına yayılır. Bu, ölçülebilir bir örüntüdür ve ihale büyüklüğünden bağımsız olarak her bedel diliminde tekrar eder. Bir nedensellik iddiası taşımaz; yalnızca çok oyuncunun masaya çok farklı fiyat getirmesinin, tek bir sonuçla değil, bir dağılımla sonuçlandığını gösterir.
Analiz yalnızca tek-lotlu (lot_sayisi=1) sonuçlanan ihaleleri kapsar; çok-lotlu ihalelerde teklifler lot düzeyinde toplandığı için en yüksek/en düşük teklif oranı yanıltıcı olur. Teklif makası, ihaledeki en yüksek geçerli teklifin en düşük geçerli tekliften kaç kat olduğu (en_yuksek_teklif ÷ en_dusuk_teklif) olarak tanımlanır. Kapsama, her iki değeri de dolu olan, en az 2 geçerli teklif alan ve makas oranı 1 ile 100 arasında kalan ihaleler girer; makas ≥ 100 olan kayıtlar veri hatası/uç değer olarak dışlanmıştır. Bu ölçütleri karşılayan kapsam 887.229 tek-lotlu ihaledir. Merkezî eğilim için ortalama yerine medyan raporlanır; makas oranı sağa çarpık olduğundan medyan tipik ihaleyi ortalamadan daha iyi temsil eder.
Sınırlar: Makas, tekliflerin kendi aralarındaki yayılımını ölçer; kazananın yaklaşık maliyete göre tenzilatından (tasarruf) farklı bir büyüklüktür. İlişki güçlü ve tutarlı olsa da nedensellik iddiası taşımaz ve iş türü (mal/hizmet/yapım) ile sektör dağılımından kısmen etkilenebilir. En düşük ve en yüksek teklif dışındaki ara teklifler bu ölçüye girmez; makas, dağılımın genişliğinin bir göstergesidir, tam biçimi değil.
Bu bir İhaleGlobal Araştırma Enstitüsü yayınıdır · Kaynak: kamuya açık EKAP kayıtları.