Bir kamu ihalesine teklif vermenin ilk adımı, ihale dokümanını indirmektir. Elektronik ihalelerde bu ilk adımı atan firma sayısı EKAP kaydında görünür — ve arka arkaya bir örüntüyü ortaya koyar: bir ihale dokümanını ortalama 5,2 firma indiriyor, ama yalnızca 2,7'si teklif veriyor. Yani dokümanı inceleyen firmaların yaklaşık yarısı teklife dönmüyor. Toplamda 1,56 milyon indirmenin %48,4'ü teklife dönüşmemiş. İlginç olan: bu "bakma–teklif" makası ihale büyüdükçe kapanmıyor.
İki ölçüyü aynı ihalede yan yana koyduğumuzda tutarlı bir makas görünüyor. Dokümanı indirmek, ihaleye ilgi duymanın ve şartları görmek istemenin işareti; teklif vermek ise o ilginin fiili katılıma dönüşmesi. İncelenen ihalelerin ortancasında (medyan) dokümanı indiren her iki firmadan tam biri teklif veriyor — dönüşüm oranının medyanı 0,50. İhalelerin %53,4'ünde indirenlerin yarısı ya da daha azı teklife dönüşüyor. Daha da çarpıcısı: ihalelerin %20,8'inde en az üç firma dokümanı indirdiği hâlde ihale tek teklifle sonuçlanıyor — yani bakan çok, teklif veren tek.
Beklenti şu olabilirdi: küçük ihaleler değmediği için firmalar dokümanı indirip vazgeçer, ama büyük ve kârlı ihalelerde indiren herkes teklif verir. Veri bunu doğrulamıyor. Sözleşme bedeline göre altı dilime ayırdığımızda, dokümanı indiren firma sayısı büyüklükle birlikte keskin biçimde artıyor (100 bin TL altında ort. 2,6, 20 milyon TL üstünde ort. 15,8) — ama teklif veren sayısı da aynı oranda artıyor. Sonuç: teklif/indirme dönüşümü her dilimde 0,49 ile 0,55 arasında, yani neredeyse sabit. En büyük ihalelerde bile dokümanı indiren her iki firmadan biri teklif vermeden çekiliyor. Vazgeçme, ihalenin büyüklüğüne bağlı bir davranış değil; hunideki yapısal bir sabit gibi görünüyor.
Veri, hangi firmanın neden vazgeçtiğini söylemez; dokümanı indirdikten sonra teklif vermemenin gözlemlenebilir bir sonuç olduğunu söyler. Aşağıdakiler kanıtlanmış nedenler değil, örüntüyü açıklayabilecek yapısal olasılıklardır:
Gelmediği anlam: Dokümanı indirip teklif vermemek, tek başına bir usulsüzlük ya da engelleme göstergesi değildir. İndirme kararı ile teklif kararı arasında firma kendi hesabını yapar; vazgeçmenin en olağan sebebi, şartları görüp rekabet edemeyeceğini ya da işin kendine uygun olmadığını anlamaktır. Bu yazı hiçbir ihale, idare veya firma hakkında hüküm içermez ve "vazgeçme" hiçbir tarafa atfedilen bir kusur değildir.
Geldiği anlam: İlgi ile fiili katılım arasında ölçülebilir ve büyük bir makas var: dokümanı inceleyen firmaların yaklaşık yarısı teklife dönmüyor ve bu makas ihale büyüklüğünden bağımsız olarak sabit kalıyor. Bu, nedensellik iddiası değil; tutarlı bir örüntüdür. Katılımı artırmayı hedefleyen politikalar için doğru soru "kaç firma haberdar oldu" değil, "haberdar olup dokümanı indiren firmaların neden yarısı teklif vermiyor" olabilir — çünkü kaybın yaşandığı yer huninin bu son adımıdır.
Kapsam — dürüst beyan: Doküman indiren firma sayısı EKAP kayıtlarının tamamında bulunmaz. Bu alan ağırlıklı olarak elektronik ihalelerde (e-teklif/e-ihale) tutulduğu için, tek-lotlu 1.438.277 sonuçlanan ihalenin yalnızca yaklaşık dörtte biri için doldurulmuştur. Alanın doluluğu yıllara göre keskin biçimde artar: 2011 öncesinde neredeyse hiç yokken, 2019'da %78'e, 2025–2026'da %93'e ulaşır. Bu nedenle bu analiz, esas olarak 2019 sonrası elektronik ihalelerin bir kesitidir. Analiz, dokümanı indiren en az bir firma bulunan (indiren > 0) ve teklif sayısı indiren sayısını aşmayan (mantık kontrolü, indiren ≥ teklif) 299.734 tek-lotlu ihale üzerinden yapılmıştır.
Bias riski: Elektronik ihaleye taşınan alımlar rastgele değildir; belirli usuller, idareler ve iş türleri elektronik ortama daha erken ve daha yoğun geçmiştir. Dolayısıyla buradaki dönüşüm oranları, kâğıt-usul ağırlıklı eski dönem ve elektronik kaydı olmayan ihaleler için genellenemez. Bulgu, "EKAP'ta doküman indirme kaydı bulunan ihaleler" evreni için geçerlidir.
Yöntem: Yalnızca tek-lotlu (lot_sayisi=1) sonuçlanan ihaleler kapsanmıştır; çok-lotlu ihalelerde teklif ve indirme sayıları lot düzeyinde şişebildiği için karşılaştırma yanıltıcı olur. "Teklif veren" ölçüsü toplam teklif sayısıdır. Büyüklük kırılımında ihaleler sözleşme bedeline göre altı dilime ayrılmış, bedeli sıfır olan kayıtlar dışarıda bırakılmıştır. Dönüşüm, teklif sayısının indiren sayısına oranıdır.
Sınırlar: Bu bir davranış anketi değil, idari kayıt analizidir; bir firmanın dokümanı hangi niyetle indirdiği (katılmak mı, bilgi almak mı) kayıtta yoktur. "Vazgeçme" terimi, indirip teklif vermeme gözlemini adlandırır; içsel bir karara dair kanıt taşımaz. İş türü (mal/hizmet/yapım) ve sektör dağılımı bu kesitte kontrol edilmemiştir.
Bu bir İhaleGlobal Araştırma Enstitüsü yayınıdır · Kaynak: kamuya açık EKAP kayıtları.