Yaklaşık maliyeti aşan teklifler — rekabet olmayınca ne oluyor?

Örüntü tutarlı. Rekabet güçlendikçe kazanan bedelin yaklaşık maliyeti aşma olasılığı %6,9'dan %2,7'ye — yani yaklaşık 2,5 kat — düşüyor. Aynı yönde, dört ve üzeri firmanın girdiği ihalelerde ortalama tenzilat %24,6'ya ulaşırken, tek firmayla kapanan ihalelerde %5,9'da kalıyor. İki ve üç teklifli ihaleler tam ortada duruyor. Dikkat çekici bir ayrıntı: aşımın gerçekleştiği ihalelerde tahminin ne kadar üstüne çıkıldığı rekabetten neredeyse bağımsız — üç dilimde de medyan aşım %5 bandında. Rekabetle değişen, aşımın büyüklüğü değil sıklığı.

Aşım oranı ihale büyüklüğüyle neredeyse yatay: en küçük dilimde %4,7, orta ve büyük dilimlerde %6 bandında oturuyor — büyüdükçe belirgin bir artış ya da azalış yok. Oysa tek teklif payı aynı eksende %60,1'den %12,9'a çöküyor. Bu, aşımla en güçlü birlikte hareket eden değişkenin ihale büyüklüğü değil, rekabetin kendisi olduğunu gösteriyor: büyüklük dilimleri arasında aşım oranı sabitken, rekabet dilimleri arasında (%6,9 ↔ %2,7) belirgin biçimde ayrışıyor.

Yaklaşık maliyet, idarenin ihaleden önce işin bedelini öngörmek için hazırladığı bir referans tahmindir — mutlak, yasal bir üst sınır değildir. Bazı ihale usullerinde yaklaşık maliyetin üzerindeki teklifler değerlendirme dışı bırakılır, ancak bu her usul için geçerli değildir. Dolayısıyla "kazanan bedel yaklaşık maliyeti aştı" ifadesi, tek başına bir kural ihlali anlamına gelmez.

Aşımın iki masum açıklaması olabilir ve bu veri ikisini birbirinden ayıramaz. Birincisi, tahminin fazla düşük konmuş olması: idarenin öngörüsü piyasa fiyatının altında kalmışsa, gerçekçi bir teklif tahmini aşabilir. İkincisi, rekabetin zayıflığında fiyatı aşağı çeken baskının bulunmaması: az istekli olan bir ihalede teklif, tahminin dibine — hatta üstüne — yakın kapanabilir. Rakamlar bu iki açıklamadan hangisinin ne kadar rol oynadığını söylemez; yalnızca birlikte görülen örüntüyü ortaya koyar.

Gelmediği anlam: Kazanan bedelin yaklaşık maliyeti aşması, tek başına bir usulsüzlük ya da hatalı yürütme göstergesi değildir. Tek teklif alan bir ihalenin aşım göstermesi de öyle. Bu aşımlar, tahminin düşük konması gibi tamamen teknik bir nedenden de kaynaklanabilir. Bu yazı hiçbir ihale, idare veya firma hakkında hüküm içermez; tek bir işlemi de işaret etmez.

Geldiği anlam: Rekabetin düzeyi ile iki gösterge — aşım sıklığı ve tenzilat — arasında güçlü ve tutarlı bir birliktelik vardır. Rekabet zayıfladıkça kazanan bedelin tahmini aşma olasılığı artar ve gerçekleşen tasarruf azalır. Bu, nedensellik iddiası değil; milyonlarca sonuçlanmış ihalede ölçülebilen bir örüntüdür. Örüntünün büyüklük diliminden bağımsız olması, ilginin merkezine rekabeti yerleştirir.

Analiz yalnızca tek-lotlu (lot_sayisi=1) sonuçlanan ihaleleri kapsar; çok-lotlu ihalelerde teklif sayısı ve bedel lot düzeyinde şişebildiği için karşılaştırma yanıltıcı olur. Kapsam, yaklaşık maliyeti sıfırdan büyük, kazanan teklifi sıfırdan büyük ve geçerli teklif sayısı bulunan 1.407.987 tek-lotlu ihaledir. Aşım, kazanan teklifin yaklaşık maliyetten büyük olduğu durum olarak tanımlanır. Tenzilat, kazanan bedelin yaklaşık maliyetin ne kadar altında kaldığının yüzdesidir; aşırı küçük paydalardan doğan uç değerleri sınırlamak için %0–100 aralığına kırpılmış ve aşım gösteren (tasarruf sağlamayan) ihaleler bu ortalamaya sıfır tenzilatla girmiştir.

Sınırlar: Yaklaşık maliyet, idarenin referans tahminidir; kesin bir yasal tavan değildir ve tahminin isabeti idareden idareye, işten işe değişir. Aşım ve tenzilat, kazanan teklif üzerinden hesaplanır; elenmiş ya da aşırı düşük bulunan teklifler dahil edilmez. Rekabet ile göstergeler arasındaki ilişki güçlü olsa da nedensellik iddiası taşımaz; iş türü ve sektör dağılımından kısmen etkilenebilir.