Herkes teklif verdi, hep aynısı kazandı — Esenyurt ve Şahinbey'de doğrudan kaptif tedarik

Gaziantep Şahinbey Belediyesi, sosyal yardım kapsamında ihtiyaç sahibi öğrencilere ve ailelere düzenli olarak ayakkabı dağıtır. Bu ayakkabılar kamu ihalesiyle alınır; ihaleye birden fazla firma girer, biri kazanır, ayakkabılar teslim edilir. Sıradan bir kamu alımı.

İhalelerin sonuç kayıtlarına baktığımızda tek bir şey dikkat çekiyor: kazananlar tekrarlanıyor. Bu alım kalemindeki iki firmanın kamu ihalelerinden elde ettiği gelir neredeyse tamamıyla tek bir kapıya bağlı. GENÇELLER AYAKKABI TEKSTİL'in kamu ihale gelirinin %100'ü Şahinbey Belediyesi'ne bağlı (7 ihale, toplam 269 milyon TL). FLO MAĞAZACILIK'ın kamu ihale gelirinin %98,6'sı yine Şahinbey'e bağlı — firmanın 12 ihalesi 3 farklı alıcıya dağılmış olsa da, bunların 6'sı Şahinbey'de ve 162 milyon TL'yi buluyor.

Bu iki firma, akılda kalan yüzü verir. Ama yüzü doğru okumak, bu serinin en kritik ayrımıyla başlar.

Bir firmanın "bağımlılık payı" dediğimiz oran, o firmanın kendi kamu gelirinin tek bir alıcıya bağlı olan kısmıdır. Belediyenin işinin ne kadarını o firmanın kaptığı değildir.

Şahinbey ayakkabı örneği bunu tek başına kanıtlar: GENÇELLER'in %100'ü de FLO'nun %98,6'sı da aynı belediyeye bağlıdır. İki firma birden aynı ayakkabı işinin tamamını alamayacağına göre, bu yüzde açıkça firmanın kendi tarafını ölçer. Doğru cümle şudur: "Bu firmanın kamu gelirinin şu kadarı bu belediyeye bağlı." Yanlış cümle şudur: "Bu firma belediyenin ayakkabı işinin şu kadarını aldı." İkisi bu yazı boyunca karıştırılmaz.

Neden önemli? Çünkü bağımlılık, tek başına bir suç ya da usulsüzlük iddiası değildir. Küçük bir tedarikçinin tek bir büyük müşteriye bağlı olması ticari hayatın olağan bir sonucu da olabilir. Bizim işaret ettiğimiz şey daha dar: kamu parasıyla ayakta duran ve gelirinin neredeyse tamamını tek bir kamu alıcısından alan firmaların, o alıcının ihalelerinde tekrar tekrar kazanan sabit bir kadro oluşturması. Bu, bir iddia değil, bir desendir — ve deseni okumak için önce iki çıpa belediyeye bakalım.

İncelenen dönemde Esenyurt Belediyesi'nin toplam ihale hacmi 13,3 milyar TL (13.298,9 milyon TL), 1.397 ihale, 547 farklı kazanan firma. İlk bakışta rekabetçi bir tablo: yarım binden fazla firma bu belediyeden iş almış.

Ama hacmin dağılımına inince, savunulabilir bir kaptif çekirdek beliriyor. 20 firma, 226 sözleşme, toplam 2,45 milyar TL (2.451 milyon TL) — yani belediyenin tüm ihale hacminin %18,4'ü, kamu gelirinin ezici çoğunluğu bu tek belediyeye bağlı olan bir avuç firmada toplanmış. Çekirdeğin en görünür üyeleri (hepsi bağımlılık diliyle):

20 firmalık çekirdek en az iki şahıs firmasını da içeriyor; onları isimle değil, yalnızca toplam sayı içinde anıyoruz.

Toplam hacim 14,9 milyar TL (14.897 milyon TL), 1.453 ihale, 761 farklı kazanan. Esenyurt'a benzer bir görüntü: geniş bir kazanan tabanı. Tekrarlayan çekirdeğin toplamı ise yaklaşık 988 milyon TL. En görünür üyeler:

İki belediye de aynı biçimi gösteriyor: yüzlerce firmanın girdiği geniş bir alan, ama içinde kamu gelirinin neredeyse tamamı tek kapıya bağlı, sözleşmelerini tekrar tekrar yenileyen sabit bir kadro.

Bu ayağın en ince noktası burada. Kaptif tedarikin klişe görüntüsü şudur: kimse teklif vermez, tek firma girer, alır. Buna "tek-teklif" deriz ve genellikle kolay bir kırmızı bayraktır.

Esenyurt ve Şahinbey bu klişeye uymuyor. Tek-teklif oranı Esenyurt'ta %15, Şahinbey'de %12,7 — düşük sayılır. Yani ihalelere gerçekten çok firma giriyor. BEY YEMEK'in ve GENÇELLER'in tek-teklifli ihalelerinin sıfır olması bunu doğruluyor: bu firmalar kamu gelirinin tamamını, kağıt üzerinde rakiplerin bulunduğu ihalelerde kazanmış.

Bunu "Tip B" olarak adlandırıyoruz: rekabet görünümlü, kalıcı kazanan. İşin özeti tek bir cümlede: herkes teklif verdi, hep aynısı kazandı. Bu, "kimse teklif vermediği için tek firma aldı" durumundan farklıdır ve daha dikkatli okunması gereken bir desendir — çünkü rekabetin biçimsel işaretleri (birden çok istekli, tek-teklifin düşüklüğü) burada yanıltıcıdır. Bu işaretlere bakıp "rekabetçi ihale" damgası vurmak, deseni tam da gözden kaçırmanın yoludur. Vurgu tek bir firmada değil, sözleşmeleri kendi arasında tekrar tekrar yenileyen sabit bir kadrodadır.

Bu ayağın disiplini, kimi listeye almadığımızda görünür. Yüksek bağımlılık tek başına yeterli değildir; en az üç eleme kapısından geçmek gerekir. Üç somut örnek:

Üç kapı özetle şudur: (1) kazançlar kalabalık, gerçekten yarışılan ihalelerden geliyorsa — ele; (2) yoğunluk tek bir mega-projeden kaynaklanıp tekrarlamıyorsa — ele; (3) tedarikçi aslında bir kamu/belediye şirketiyse — bu ayaktan ele. Esenyurt ve Şahinbey bu üç kapıdan da geçtiği için çıpa olarak kalmıştır.

Dürüst olmak gerekir: bu ayakta denetim desteği zayıftır.

Bu, serinin ikinci yazısındaki iştirak ayağından keskin biçimde farklıdır. Orada denetim, mekanizmayı 30'da 30 örnekte doğrudan destekliyordu. Burada denetim yalnızca "aynı idari ortamın genel usul zayıflığını" gösterir — çekirdeğin kendisini işaret etmez. Dolayısıyla bu ayağın asıl kanıtı denetimden değil, kamu-alım verisinin kendisinden gelir. Sayıştay bulgularını destekleyici bağlam olarak anıyoruz; kanıtın omurgası olarak değil.

Serinin ikinci yazısı, belediyenin kendi iştiraki (belediye şirketi) üzerinden akan tedariki inceliyordu: belediye → iştirak → özel tedarikçi. Orada aracı bir katman vardır; iştirak hem bir tampon hem bir kanaldır ve denetim bu katmanı güçlü biçimde destekler.

Bu yazının konusu ise en yalın biçimdir: belediye → özel tedarikçi. Arada hiçbir şirket yoktur. Sözleşme doğrudan kamu kurumuyla özel firma arasındadır. Bu, bir yandan daha görünür (katman yok, gizlenecek aracı yok), öte yandan denetim desteği daha zayıf bir biçimdir. İki ayak aynı temel olguyu paylaşır — gelirinin neredeyse tamamını tek bir kamu kapısına bağlamış özel firmalardan oluşan kaptif bir kadro — ama akış geometrisi ve dış doğrulamanın gücü farklıdır.

Bu yazının iddiasını abartmamak için, ne demediğimizi tek yerde toplayalım:

Bu sınırlar içinde kalan tespit nettir ve yalnızca kamu-alım verisiyle savunulabilir: iki büyük ilçe belediyesinin ihale hacminde, gelirinin neredeyse tamamını o belediyeye bağlamış, sözleşmelerini tekrar tekrar yenileyen sabit bir tedarikçi kadrosu vardır. Bu kadro, tek-teklif kolaycılığına sığınmadan, rakiplerin de girdiği ihalelerde kazanmaya devam eder. Öğrenci ayakkabısından altyapı işine kadar desen aynıdır: herkes teklif verdi, hep aynısı kazandı.