Kamuya açık sonuç kayıtlarında her sözleşmeyi bir alıcı–firma ilişkisi olarak ele aldığımızda çarpıcı bir örüntü çıkıyor: sözleşmelerin %67,0'si, o alıcıdan birden fazla kez iş almış bir firmaya gidiyor. Yani kamu ihalelerinin üçte ikisi, alıcının daha önce de çalıştığı tedarikçilerle sürüyor. Bu bir süreklilik ölçümüdür — bir kayırma ya da usulsüzlük iddiası değildir. Nitekim birazdan göreceğiz ki bu sürekliliğin büyük bölümü, pazarın ne kadar dar olduğunun aritmetik bir yansıması.
Dağılımın iki ucu birden dikkat çekici. Bir yanda sözleşmelerin %33,0'ü tek seferlik bir ilişkiden geliyor — firma o alıcıdan yalnızca bir kez iş almış. Öbür yanda, sözleşmelerin %22,5'i 11 ve üzeri sözleşme barındıran çok yoğun ilişkilere düşüyor. Ortadaki kütle (2 ilâ 10 sözleşmeli ilişkiler) sürekliliğin gündelik hâli: kurulmuş, tekrarlayan iş bağları. Şimdi asıl soru şu: bu tekrar, kurumların bir tercihi mi, yoksa pazarın darlığının kaçınılmaz bir sonucu mu?
Bir firmanın aynı kurumdan tekrar tekrar iş alması, ilk bakışta rahatsız edici görünebilir. Ancak bu rakam tek başına bir usulsüzlük, kayırma ya da "yandaşlık" göstergesi değildir — ve bu yazı hiçbir kurum, idare veya firma hakkında böyle bir iddia içermez. Tekrarın çoğunlukla tamamen meşru, hatta beklenen sebepleri vardır:
Süreklilik ölçüsünün önündeki en büyük gölge (confound) pazar yoğunlaşmasıdır. Az firmalı bir pazarda aynı firmanın tekrar kazanması matematiksel olarak kaçınılmazdır — bunu bir kurumun tercihiyle karıştırmak hatalı olur. Bu ilişkiyi doğrudan test etmek için kurum türlerini iki eksende karşılaştırdık: her türün tekrar oranı ile pazar genişliği (her 100 sözleşmeye düşen farklı firma sayısı — düşük değer, daha dar/yoğun bir pazar demektir).
Örüntü açık: dar pazarlar sola-yukarı, geniş pazarlar sağa-aşağı toplanıyor. En uçta KİT'ler var — her 100 sözleşmeye yalnızca 11 farklı firma düşüyor (kamu genelinin en dar pazarı) ve tekrar oranı %86'ya çıkıyor. Merkezi bakanlıklar ve "diğer kamu" ise geniş pazarlarda (100 sözleşmeye 41–43 firma) faaliyet gösteriyor ve tekrar oranları en düşük seviyede (%54–57). Yani türler arası tekrar farkının büyük bölümü, o türün ne büyüklükte bir tedarikçi havuzuyla çalıştığının yansıması — kurumların davranışının değil.
Ama ilişki kusursuz değil, ve bu da dürüstçe söylenmeli. Sağlık kuruluşları görece geniş bir pazara (100 sözleşmede 25 firma) sahip olmasına rağmen tekrar oranı düşük (%52,8); belediye şirketleri ise benzer genişlikte bir pazarda çok daha yüksek tekrar (%79,1) gösteriyor. Demek ki pazar darlığı tablonun büyük ama tek başına yeterli olmayan parçası. Kalan farkın, türlerin ne satın aldığıyla (yerel/niş vs. standart/geniş piyasa) ilişkili olması muhtemel — tıpkı kurum türüne göre rekabet yazısında gördüğümüz gibi.
Bu tablo, tekrar oranını tek başına bir "iyi/kötü" sıralaması gibi okumanın neden yanıltıcı olacağını gösteriyor. KİT'lerin %86'lık tekrar oranı, o türün olağanüstü dar tedarikçi havuzunun (kamu genelinde en düşük firma yoğunluğu) doğrudan sonucudur; nitekim aynı türün yoğunlaşma göstergeleri de en yüksek seviyededir. Tekrar oranını yoğunlaşmadan ayrı okumak, aritmetiği ahlaki bir yargıya çevirmek olur.
"Tekrarlı ilişki" tanımımız, bir (alıcı, firma) çiftine ait iki veya daha fazla sözleşme demektir. Burada önemli bir incelik var: bu ölçü ilk sözleşmeyi de tekrarlı ilişkinin parçası olarak sayar. Yani tam anlamıyla "firma bu alıcıdan daha önce de kazanmıştı" diyen bir zamansal ölçü değildir; bir alıcı–firma bağının toplamdaki yoğunluğunu gösteren bir proxydir. Zamana göre "önce kazandı mı" ölçümü daha katı bir tanımdır ve tekrar oranını bir miktar düşürür; biz burada ilişki yoğunluğunu esas aldık çünkü asıl ilgilendiğimiz süreklilik örüntüsüdür, tekil ihalelerin kronolojisi değil.
Sıralamanın bir "en tekelci kurum" listesi olmadığını tekrar vurgulamak gerekir. Ölçtüğümüz şeyin önemli bir bölümü tür kimliği değil, o türün içinde bulunduğu pazarın darlığıdır. Dar pazarda yüksek tekrar, kurumun değil pazarın özelliğidir.
Gelmediği anlam: Yüksek tekrar oranı, tek başına kayırma, yandaşlık, usulsüzlük ya da rekabetin engellendiği anlamına gelmez — ve bu yazı hiçbir kurum, idare veya firma hakkında böyle bir hüküm içermez. Gördüğümüz gibi tekrarın büyük bölümü pazarın yapısal darlığından, işin yerelliğinden, uzmanlık gerektirmesinden veya ihtiyacın düzenli tekrarından kaynaklanır. Tür adları nötr sınıflandırmalardır; anonim ilişkiler üzerinden hiçbir isim işaret edilmemiştir.
Geldiği anlam: Kamu alımlarında tedarikçi sürekliliği yaygın ve ölçülebilir bir olgudur; sözleşmelerin üçte ikisi kurulmuş alıcı–firma ilişkileri üzerinden yürür. Bu sürekliliğin ne kadarının doğal (dar/yerel/niş pazar) olduğunu anlamanın yolu, tekrar oranını yoğunlaşma göstergeleriyle birlikte okumaktır. Yoğunlaşmayla açıklanamayan kalıntı — geniş pazara rağmen yüksek tekrar, ya da tersi — asıl merak edilmesi gereken, daha ayrıntılı incelemeye değer yerdir. Rekabeti genişletmenin yolu her türde aynı değildir: dar ve yerele bağlı pazarlarda kazanç, ihtiyacı akıllıca gruplamak ve şartnameleri gereksiz daraltmamaktan; geniş pazarlarda ise rekabet zaten güçlüdür.
Analiz yalnızca 4734 sayılı Kanun kapsamındaki tek-lotlu (lot_sayısı=1) sonuçlanan ihaleleri kapsar; doğrudan temin ve doğrudan temin dışı diğer usuller bu analizin dışındadır. Her sözleşme, ilanı açan idare ile kazanan firmanın oluşturduğu bir (alıcı, firma) çifti olarak ele alınmıştır. Kazanan firma eşleştirmesi, fold-tabanlı normalize edilmiş firma adı (kazanan_firma_fold) üzerinden yapılmıştır. Kapsam: kazanan firması ve idaresi dolu 1.436.372 sözleşme ve bunların oluşturduğu 682.568 ayrı ilişki. "Tekrarlı ilişki", bir çifte ait sözleşme sayısının 2 veya daha fazla olmasıdır.
Kapsam uyarısı (alt-tahmin): Firma eşleştirmesi normalize edilmiş ada dayanır ve normalize kusursuz değildir — aynı firma farklı yazımlarla (unvan varyasyonu, imla, şube kaydı) birden fazla kimliğe bölünebilir. Bu durumda gerçekte tekrar eden bir ilişki, veri içinde iki ayrı tek-seferlik ilişki gibi görünür. Dolayısıyla buradaki tekrar oranı büyük olasılıkla gerçeğin altında bir tahmindir; gerçek süreklilik ölçülenden daha yüksek olabilir. Aynı adın farklı tüzel kişilere ait olması ters yönde küçük bir sapma yaratabilir, ancak baskın etkinin alt-tahmin yönünde olması beklenir.
Yoğunlaşma confound'u hakkında: Türler arası tekrar farkının büyük bölümü pazar genişliği farkından gelir. Bu etki, her tür için "100 sözleşmeye düşen farklı firma sayısı" gösterilerek açıkça ele alınmıştır; ancak bu proxy yoğunlaşmayı tam olarak sabitlemez. Daha ayrıntılı yoğunlaşma ölçütleri (top-firma payı, HHI) için kamu alımlarında yoğunlaşma ve yoğunlaşmanın coğrafyası yazılarına bakılabilir.
Sınırlar: İlişki nedensellik iddiası taşımaz. Ölçü ilk sözleşmeyi de sayan bir ilişki-yoğunluğu proxy'sidir, tam-zamansal bir "önce kazandı mı" ölçüsü değildir. Kurum türü ataması otomatik (fold-tabanlı) bir eşlemedir ve bir idarenin gerçek görev alanını her zaman birebir yansıtmayabilir; belirsiz idareler (bilinmiyor) tür kıyaslamasına alınmamıştır.
Bu bir İhaleGlobal Araştırma Enstitüsü yayınıdır · Kaynak: kamuya açık EKAP kayıtları.