Her kamu alımı ihaleyle yapılmaz. Bir kısmı istisna (4734'ün usullerinden muaf), bir kısmı da doğrudan temin (ihale değil, davetle alım) yoluyla yürür. KİK raporlarına göre bu iki kanalın toplam kamu alımı değeri içindeki payı 2016'da %10 iken 2025'te %24'e çıktı.
İstisna, 4734'ün 3'üncü maddesinde sayılan ve kanunun ihale usullerine tabi olmayan alımlardır (savunma, bazı kamu iktisadi teşebbüsü alımları, uluslararası anlaşmalar vb.). Doğrudan temin ise 22'nci maddede sayılan hâllerde, ihale yapılmadan, idarenin davet ettiği isteklilerle fiyat görüşülerek yapılan alımdır — parasal limit altındaki ihtiyaçlar için yaygın kullanılır.
İkisi de mevzuatın tanıdığı meşru yollardır ve çoğu durumda gereklidir. Ama ikisinin de payı on yılda arttı. Doğrudan teminin payı özellikle 2024'te sıçradı (%10,2); istisna payı 2022 ve 2024'te %17–18'e yükseldi. Sonuç: kamu alımı değerinin giderek daha büyük kısmı, herkesin teklif verebildiği açık ihale sürecinin dışında dağıtılıyor.
Paylar, toplam kamu alımı değerine (4734 + istisna + doğrudan temin) oranlanmıştır.
2016'da her 100 liralık kamu alımının ~90'ı 4734 usulleriyle yapılırken, 2025'te bu ~76'ya indi.
Açık ihale, kamunun en güçlü fiyat pazarlığı aracıdır: birden fazla istekli yarıştığında fiyat aşağı iner. İstisna ve doğrudan temin, tanımı gereği bu yarışı içermez ya da sınırlar. Bu yüzden değerin ihale rejiminin dışına kayması, rekabetin kamu tasarrufuyla ilişkisi açısından anlamlıdır. Bu yazı, kanalların meşruiyetini sorgulamaz; yalnızca resmî rakamlarla eğilimi görünür kılar.
Not: Buradaki rakamlar KİK'in resmî yıllık toplamlarıdır. İhaleGlobal'in kendi EKAP kayıtlarına dayanan doğrudan temin analizleri (kim, ne için, hangi ilde) bu makro tabloyu tamamlar; tanım ve kapsam farkları nedeniyle rakamlar birebir örtüşmeyebilir.
Paylar toplam kamu alımı değerine (4734 sözleşme bedeli + istisna sözleşme bedeli + doğrudan temin) oranlanmıştır. Doğrudan temin milyar TL sütunu nominaldir — dik artışın büyük kısmı enflasyondur; bu yüzden pay sütunları daha anlamlıdır.
Kaynak. Veriler Kamu İhale Kurumu'nun (KİK) resmî Kamu Alımları İzleme Raporlarından (2016–2025 yıl-sonu) alınmıştır; her yılın "Kamu Alımlarına İlişkin Özet İstatistikler" (Tablo 1.1) tablosundaki 4734 sözleşme bedeli, istisna sözleşme bedeli ve doğrudan temin tutarı kalemleri esas alınmıştır. Paylar bu üç kalemin toplamına oranlanmıştır.
Sınırlamalar. Tutarlar nominaldir; bu yazının ana göstergesi olan paylar enflasyondan doğrudan etkilenmez, ancak milyar-TL sütunu (doğrudan temin) nominal olduğu için yıllar-arası büyüklük karşılaştırmasında enflasyon dikkate alınmalıdır. "İstisna" ve "doğrudan temin" tanımları için 4734 sayılı Kanun'un 3 ve 22'nci maddelerine bakılabilir.
Bu bir İhaleGlobal Araştırma Enstitüsü yayınıdır · Hacettepe Teknokent iş birliğiyle · Kaynak: Kamu İhale Kurumu resmî izleme raporları.