Bu yazı, kamu tedarik serimizin bir özetidir: onlarca ayrı analizde çıkan en güçlü bulguları tek bir tabloda toplar. Yeni bir rakam üretmez — her cümle, ayrıntısıyla incelenmiş bir yazının manşetidir ve her bulgunun yanında "→ Tam analiz" bağlantısı vardır. Ortaya çıkan resim tek bir iplikte toplanıyor: kamu alımı ne kadar küçük ve görünmezse, üzerinde o kadar az rekabet var.
Nasıl okumalı — metodoloji notu. Bu bir kapı yazısıdır: rakamların hepsi, altındaki bağlantıyla verilen yayınlarda tek tek gerekçelendirilmiştir. Üç kural bu sayfanın tamamı için geçerlidir. Birincisi, tüm sayılar toplu (agrega) düzeydedir; hiçbir tekil idare ya da firma adı geçmez. İkincisi, ihale tarafındaki karşılaştırmalar yalnızca tek-lotlu sonuçlanan ihaleleri kapsar — çok-lotlu ihalelerde teklif ve tenzilat lot düzeyinde şiştiği için büyüklük kıyası yanıltıcı olur. Üçüncüsü — en önemlisi: ihale (rekabete açık, teklifli) ile doğrudan temin (eşik-altı, tekliften bağımsız) iki ayrı evrendir. Bu yazıda hiçbir yerde toplanmaz, birbirine oranlanmaz; doğrudan temin bulguları ayrı bir kutuda, ayrı ölçekle sunulur. Veriler açık EKAP kayıtlarından; sürüm haftalık tazelenir.
İhale küçüldükçe rekabet düşüyor. 100 bin TL altındaki ihalelerde ortalama 2,2 teklif alınıyor ve yarıdan fazlası (%55,2) tek teklifle kapanıyor; 20 milyon TL üstünde ortalama 7,1 teklif geliyor, tek teklif oranı %12,7'ye iniyor. Üstelik bu küçük ihaleler marjinal değil — tek-lotluların %65,5'i 500 bin TL altında.
→ Tam analiz: Küçük ihaleler neden rekabetsiz?Firmalara teklif hazırlamak için kalan süre de büyüklükle değişiyor: sonuçlanan tek-lotlu ihalelerde pencere ortalama 19,4 gün (medyan 19), ama küçük ihalelerde medyan 15 güne inerken büyüklerde 29 güne çıkıyor. İhalelerin %32,7'sinde pencere 14 günden kısa.
→ Tam analiz: Firmalara teklif için ne kadar süre kalıyor?Katılımın önündeki eşik dokümanda başlıyor: elektronik ihalelerde bir dokümanı ortalama 5,2 firma indiriyor, ama yalnızca 2,7'si teklif veriyor — indirenlerin yaklaşık yarısı (%48,4) vazgeçiyor. Bu "bakma–teklif" makası ihale büyüdükçe de kapanmıyor.
→ Tam analiz: Şartnameyi indirip vazgeçenlerYarışa giren teklifin hepsi de değerlendirmeye kalmıyor: verilen her 100 tekliften ortalama 7,1'i geçersiz sayılıyor. Bu oran ihale büyüdükçe artıyor — 100 bin TL altında %5,8, 20 milyon TL üstünde %15,2.
→ Tam analiz: Geçersiz teklif oranıRekabetin bedele etkisi en çıplak haliyle şurada görünüyor: tek teklifle sonuçlanan ihalelerde ortanca tenzilat yalnızca %1,4 iken, en az iki firmanın yarıştığı ihalelerde %16,8'e çıkıyor. Tek-lotlu ihalelerin yaklaşık üçte biri (%36,9) tek teklifle kapanıyor.
→ Tam analiz: Tek teklifin maliyetiRekabet zayıfken kazanan bedel yaklaşık maliyeti daha sık aşıyor. Tek-lotlu ihalelerin %5,6'sında kazanan bedel tahmini geçiyor; tek teklifli ihalelerde bu aşım %6,9 ve tenzilat yalnızca %5,9 iken, dört ve üzeri teklifte aşım %2,7'ye iniyor, tenzilat %24,6'ya çıkıyor.
→ Tam analiz: Yaklaşık maliyeti aşan tekliflerAynı ilişki sektör düzeyinde de tutuyor ve zamana karşı dayanıklı: en rekabetçi 5 sektörde kamu ortalama %17,9 tenzilat kazanırken, en tekelci 5 sektörde bu %11,9'a düşüyor — ve tek teklif ile tenzilat arasındaki negatif ilişki son altı yılın altısında da aynı yönde.
→ Tam analiz: Rekabet–tasarruf ilişkisiUlusal ölçekte kamu ihale pazarı son derece dağınık: 37 binden fazla kazanan firma var ve en büyük dördü bile bedelin yalnızca birkaç yüzdesini alıyor (2024'te %3,4, 2025'te %6,6). Ama sektöre inince tablo değişiyor — özel güvenlikte en büyük 4 firma pazarın %83'ünü, akaryakıtta ~%40'ını alıyor.
→ Tam analiz: Kamu alımlarında yoğunlaşmaYoğunlaşma coğrafyaya göre de dağılıyor ve büyük metropollerde değil, pazarın inceldiği illerde birikiyor: 2024'te en yoğun ilde en büyük 4 firma il bedelinin %59,8'ini alırken, en dağınık büyük ilde bu oran yalnızca %5,8 — yaklaşık on kat fark.
→ Tam analiz: Yoğunlaşmanın coğrafyasıSözleşmelerin %67,0'si, o alıcıdan daha önce de iş almış bir firmaya gidiyor. Bu bir süreklilik ölçümüdür — kayırma ya da usulsüzlük iddiası değil. Farkın büyük bölümü pazarın darlığından geliyor: az firmalı bir pazarda aynı firmanın tekrar kazanması aritmetik olarak kaçınılmazdır.
→ Tam analiz: Tekrar eden yüklenicilerRekabet, alımı yapan kurumun türüne göre de keskin değişiyor: il özel idarelerinin ihalelerine ortalama 5,0 firma girerken KİT'lerin ihalelerine yalnızca 2,1 firma giriyor ve bunların %73,6'sı tek teklifle kapanıyor. Ama bu farkın büyük bölümü kurum türünün değil, aldığı ihalelerin büyüklüğünün izini taşıyor.
→ Tam analiz: Kurum türüne göre rekabetDoğrudan temin, kamu alımlarının eşik-altı, tekliften bağımsız "sessiz kanalı". Arşivde 2.955.935 doğrudan temin işlemi var ve medyan tutar yalnızca 30.600 ₺ — düşük tutarlı ama çok sık kullanılan bir yöntem. En çok başvuran kurum türü sağlık; en yoğun kalemler inşaat, gıda ve taşıt/yedek parça.
→ Tam analiz: Doğrudan temin ne için kullanılıyor?Bu kanalı en çok kim kullanıyor? 3.109.388 doğrudan temin ilanı 44.417 ayrı idareye dağılıyor; ilanların %20,0'ı tek başına sağlık kurumlarından, %13,8'i belediyelerden geliyor. Kurum türünün doğrudan temine mi yoksa ihaleye mi meyilli olduğu iki evren ayrı ayrı ölçülerek karşılaştırılıyor.
→ Tam analiz: Doğrudan temini kim kullanıyor?Görünürlük tarafında: ilan şeklinin kayıtlı olduğu 1.996.603 doğrudan temin işleminin %76,0'ı hiçbir kamuoyu duyurusu yapılmadan ("İlansız") gerçekleşiyor; yalnızca %24,0'ı bir Doğrudan Temin İlanı ile duyuruluyor. Bu bir usulsüzlük değil — eşik-altı alımda ilan zorunlu değildir — ama ölçülebilir bir görünürlük olgusudur ve kurum türüne göre keskin değişiyor.
→ Tam analiz: Doğrudan teminin görünürlüğüBu bulgular ayrı sorulardan doğdu ama tek bir yöne bakıyor: kamu alımı ne kadar küçük ve görünmezse, üzerinde o kadar az rekabet var. Küçük ihaleler en az teklifi çekiyor, en yüksek tek teklif oranına sahip ve en düşük tenzilatı veriyor — üstelik sayıca en kalabalık grup onlar. Doğrudan temin ise, bambaşka bir evren olsa da, aynı örüntünün en uç ucu: eşik-altı, çoğu ilan panolarında hiç görünmeyen, tekliften bağımsız milyonlarca küçük işlem.
Bunun hiçbiri bir usulsüzlük hükmü değildir. Küçük ve dar pazarlarda az rekabet çoğu zaman piyasanın doğal yapısını yansıtır. Ama tam da bu yüzden, katılımı artıracak politikaların — sade şartname, bölgesel duyuru, elektronik başvuru, görünürlük — en yüksek getiriyi vereceği yer bu az izlenen, sayıca baskın küçük alımlardır. Bu yazı hiçbir ihale, idare veya firma hakkında hüküm içermez; yalnızca kamuya açık veride ölçülebilen tutarlı bir örüntüyü betimler.
Bu bir İhaleGlobal Araştırma Enstitüsü yayınıdır · Kaynak: kamuya açık EKAP kayıtları. Bu sayfa bir özet/kapı yazısıdır; her rakam, bağlantısı verilen yayında ayrıntısıyla gerekçelendirilmiştir.